Wychowanie przedszkolne stanowi pierwszy, niezwykle istotny etap w edukacji każdego dziecka, kładący fundamenty pod jego wszechstronny rozwój i przyszłe sukcesy szkolne. Kluczowym dokumentem, który precyzuje cele, treści i metody pracy w przedszkolach w Polsce, jest Podstawa Programowa Wychowania Przedszkolnego. To nie tylko zbiór wytycznych, ale kompleksowa wizja wspierania najmłodszych w odkrywaniu świata, rozwijaniu kompetencji i kształtowaniu osobowości. Stworzona z myślą o zapewnieniu każdemu dziecku optymalnych warunków do wzrostu, Podstawa Programowa stanowi drogowskaz dla nauczycieli, dyrektorów placówek oraz rodziców, gwarantując spójność i wysoką jakość edukacji przedszkolnej na terenie całego kraju.
Od momentu wprowadzenia przez Ministra Edukacji Narodowej, a zwłaszcza po kluczowej aktualizacji z 2017 roku (Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r.), dokument ten ewoluuje, odpowiadając na dynamicznie zmieniające się potrzeby społeczne i naukowe. Jego celem jest przygotowanie dzieci nie tylko do sprostania wymaganiom szkolnym, ale przede wszystkim do pełnego i radosnego życia, wyposażając je w umiejętności społeczne, emocjonalne, poznawcze i fizyczne. W niniejszym artykule przyjrzymy się szczegółowo, czym jest Podstawa Programowa Wychowania Przedszkolnego, jakie są jej cele, jak wpływa na codzienną pracę przedszkola oraz jakie korzyści przynosi każdemu dziecku.
Podstawa Programowa Wychowania Przedszkolnego – Ramy Prawne i Filozofia
Podstawa Programowa Wychowania Przedszkolnego to akt prawny, który wyznacza obowiązkowe warunki i sposób realizacji wychowania przedszkolnego, określając, co dzieci powinny wiedzieć i umieć po zakończeniu tego etapu edukacji. Jej nadrzędnym celem jest stworzenie spójnych i systemowych ram dla wszystkich placówek przedszkolnych w Polsce, bez względu na ich charakter czy lokalizację. Dokument ten jest fundamentem, na którym budowane są programy wychowania przedszkolnego w poszczególnych placówkach.
Filozofia stojąca za Podstawą Programową koncentruje się na holistycznym rozwoju dziecka. Oznacza to, że uwzględnia ona wzajemne powiązanie i współzależność wszystkich sfer rozwojowych: fizycznej, emocjonalnej, społecznej oraz poznawczej. Nie chodzi wyłącznie o przekazywanie wiedzy, ale przede wszystkim o wspieranie naturalnej ciekawości dziecka, jego aktywności i samodzielności. Podstawa programowa zakłada, że dzieci uczą się najlepiej poprzez zabawę i doświadczanie, w bezpiecznym i stymulującym środowisku, które sprzyja odkrywaniu własnego potencjału i budowaniu poczucia własnej wartości.
Kluczowe obszary rozwojowe, na które kładzie nacisk Podstawa Programowa Wychowania Przedszkolnego, to:
- Rozwój fizyczny: wspieranie sprawności ruchowej, zdrowych nawyków żywieniowych i higienicznych.
- Rozwój emocjonalny: nauka rozpoznawania, nazywania i radzenia sobie z emocjami, budowanie empatii i rezyliencji.
- Rozwój społeczny: kształtowanie umiejętności współpracy, komunikacji, rozwiązywania konfliktów i funkcjonowania w grupie.
- Rozwój poznawczy: pobudzanie ciekawości, logicznego myślenia, umiejętności rozwiązywania problemów, rozwijanie mowy i przygotowanie do nauki czytania i pisania.
Dokument podkreśla również znaczenie współpracy z rodzicami, uznając ich za pierwszych i najważniejszych wychowawców dziecka. Partnerskie relacje między przedszkolem a domem rodzinnym są kluczowe dla spójności oddziaływań wychowawczych i edukacyjnych, co przekłada się na efektywność procesu rozwojowego dziecka.
Cele i Zadania Wychowania Przedszkolnego w Świetle Podstawy Programowej
Głównym celem wychowania przedszkolnego, jak precyzuje Podstawa Programowa Wychowania Przedszkolnego, jest wszechstronne wspieranie rozwoju dziecka, przygotowując je do podjęcia nauki w szkole. Nie chodzi tu jednak wyłącznie o zdobycie konkretnych umiejętności akademickich, ale o osiągnięcie tzw. „gotowości szkolnej” w szerokim tego słowa znaczeniu. Obejmuje ona dojrzałość emocjonalną, społeczną, poznawczą i fizyczną, która pozwoli dziecku na bezproblemowe adaptowanie się do nowego środowiska i sprostanie nowym wyzwaniom.
Szczegółowe cele edukacyjne koncentrują się na:
- Wspieraniu aktywności dziecka: Zachęcanie do samodzielnego działania, eksploracji otoczenia i poszukiwania odpowiedzi, co pobudza naturalną ciekawość i rozwija myślenie kreatywne.
- Integracji sensorycznej: Umożliwianie dziecku odbierania i przetwarzania bodźców zmysłowych w sposób zrównoważony, co jest kluczowe dla prawidłowego rozwoju poznawczego i emocjonalnego. Przedszkole powinno oferować różnorodne doświadczenia sensoryczne, które pomagają maluchom lepiej rozumieć i adaptować się do otaczającej rzeczywistości.
- Rozwoju kompetencji emocjonalnych i dbania o zdrowie psychiczne: Uczenie dzieci rozpoznawania i nazywania własnych uczuć, wyrażania ich w konstruktywny sposób, a także rozumienia emocji innych. Wychowawcy wspierają maluchy w radzeniu sobie ze stresem, frustracją i budowaniu odporności psychicznej, co jest niezwykle ważne w dzisiejszym świecie.
- Rozwoju umiejętności społecznych i komunikacyjnych: Kształtowanie zdolności do współpracy, dzielenia się, negocjowania, wyrażania opinii i aktywnego słuchania. Dzieci uczą się etykiety społecznej, zasad współżycia w grupie i budowania pozytywnych relacji z rówieśnikami i dorosłymi.
- Kształtowaniu zdrowych nawyków: Promowanie aktywności fizycznej, zdrowego odżywiania oraz podstawowych zasad higieny, co przyczynia się do ogólnego dobrostanu i rozwoju dziecka.
Zadania przedszkola wynikające z Podstawy Programowej są zatem wielowymiarowe. Obejmują zarówno działania profilaktyczno-wychowawcze, mające na celu zapobieganie trudnościom rozwojowym i społecznym, jak i proces wspomagania rozwoju oraz edukacji dzieci, który jest indywidualizowany i dostosowany do potrzeb każdego podopiecznego. W centrum tych działań zawsze stoi dziecko – jego dobro, unikalne tempo rozwoju i niepowtarzalne potrzeby.
Konstrukcja i Elastyczność Programowa: Od Rozporządzenia do Programów Autorskich
Choć Podstawa Programowa Wychowania Przedszkolnego ma charakter obligatoryjny i ogólnokrajowy, jej konstrukcja przewiduje znaczną elastyczność w implementacji. Nie jest to sztywny katalog gotowych scenariuszy zajęć, lecz raczej precyzyjnie określone ramy, w których przedszkola mogą tworzyć własne, autorskie rozwiązania programowe. To właśnie ta dychotomia – odgórne wytyczne i lokalna kreatywność – stanowi o sile i efektywności polskiego systemu wychowania przedszkolnego.
Główne źródła i komponenty konstrukcji programowej to:
- Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej: Jest to akt prawny, który szczegółowo określa obowiązkowe cele kształcenia i treści nauczania dla wychowania przedszkolnego. Stanowi ono uniwersalny punkt odniesienia dla wszystkich placówek, gwarantując spójność edukacyjną w skali kraju. Rozporządzenie definiuje oczekiwane osiągnięcia dziecka na koniec edukacji przedszkolnej, rozłożone na poszczególne obszary aktywności.
- Programy autorskie: W oparciu o Rozporządzenie, przedszkola mają prawo (i często obowiązek) tworzyć własne programy wychowania przedszkolnego. Są to szczegółowe plany pracy dydaktyczno-wychowawczej, które uwzględniają specyfikę danej placówki, potrzeby konkretnej grupy dzieci, lokalne tradycje, a także kompetencje i zainteresowania nauczycieli. Programy autorskie pozwalają na innowacyjność, elastyczne podejście do tematów, integrację różnych metod pracy i dostosowanie do kontekstu środowiskowego. Mogą być opracowywane przez zespoły nauczycieli lub adaptowane z dostępnych na rynku propozycji, pod warunkiem ich zgodności z Podstawą Programową.
- Diagnoza przedszkolna: To niezwykle ważne narzędzie, które spina w całość proces planowania i realizacji programu. Diagnoza jest przeprowadzana na początku i na końcu wychowania przedszkolnego, a także w toku bieżącej pracy. Jej celem jest ocena poziomu rozwoju dziecka w różnych obszarach, identyfikacja mocnych stron i ewentualnych trudności. Informacje z diagnozy pozwalają nauczycielom na indywidualizację procesu edukacyjnego, dostosowanie metod pracy, a także na wczesne wykrywanie potrzeb dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych i zapewnienie im odpowiedniego wsparcia. Diagnoza końcowa stanowi świadectwo gotowości dziecka do rozpoczęcia nauki w szkole.
Współdziałanie tych trzech komponentów – centralnych wytycznych, elastycznych programów autorskich i indywidualnej diagnozy – umożliwia stworzenie dynamicznego i responsywnego systemu edukacji przedszkolnej, który jest jednocześnie ustrukturyzowany i dostosowany do unikalnych potrzeb każdego dziecka.
Kluczowa Rola Nauczyciela: Obserwacje Pedagogiczne i Metody Pracy
Centralną postacią w procesie realizacji Podstawy Programowej Wychowania Przedszkolnego jest nauczyciel. To jego wiedza, doświadczenie, kreatywność i zaangażowanie determinują jakość edukacji. Podstawa programowa kładzie szczególny nacisk na to, aby nauczyciel był nie tylko realizatorem programu, ale przede wszystkim wnikliwym obserwatorem i wspierającym przewodnikiem dla każdego dziecka.
Zadaniem Nauczycieli Jest Prowadzenie Obserwacji Pedagogicznych
Obserwacje pedagogiczne to fundamentalny element pracy nauczyciela przedszkola. Są to systematyczne, celowe i planowe działania, które pozwalają na gromadzenie informacji o rozwoju dziecka w jego naturalnym środowisku – podczas swobodnej zabawy, zajęć zorganizowanych, posiłków czy interakcji z rówieśnikami. Obserwacje służą do:
- Monitorowania rozwoju: Śledzenie postępów dziecka w różnych sferach (fizycznej, emocjonalnej, społecznej, poznawczej) i identyfikowanie ewentualnych dysharmonii rozwojowych.
- Indywidualizacji pracy: Zrozumienie unikalnych potrzeb, zainteresowań, mocnych stron i wyzwań każdego dziecka, co umożliwia dostosowanie metod i treści nauczania.
- Oceny efektywności działań: Refleksja nad własną pracą dydaktyczno-wychowawczą i modyfikowanie jej w celu lepszego wspierania rozwoju dzieci.
- Wczesnego wykrywania trudności: Zidentyfikowanie dzieci potrzebujących dodatkowego wsparcia, np. logopedycznego, psychologicznego, czy związanych z rozwojem sensorycznym.
Nauczyciele korzystają z różnorodnych narzędzi obserwacyjnych, takich jak arkusze obserwacji, notatki opisowe, a także analiza wytworów dziecięcych (rysunki, prace plastyczne). Zebrane dane są następnie analizowane i wykorzystywane do planowania dalszych działań edukacyjnych i wychowawczych, a także do prowadzenia rozmów z rodzicami.
Metody Wychowawcze i Działania Edukacyjne
Skuteczna realizacja Podstawy Programowej Wychowania Przedszkolnego wymaga od nauczycieli stosowania szerokiej gamy metod pracy. Odpowiednio dobrane metody powinny aktywizować dzieci, angażować je w proces uczenia się i rozwijać ich samodzielność. Kluczowe jest łączenie:
- Zajęć kierowanych przez nauczyciela: Strukturalne aktywności, podczas których dzieci zdobywają wiedzę i umiejętności w sposób uporządkowany, np. zajęcia plastyczne, muzyczne, matematyczne, językowe. Nauczyciel planuje cele, dobiera materiały i prowadzi dzieci przez proces uczenia się.
- Swobodnej zabawy i działań inicjowanych przez dzieci: Czas na nieskrępowaną, spontaniczną aktywność, która jest niezwykle ważna dla rozwoju kreatywności, wyobraźni, umiejętności społecznych i rozwiązywania problemów. W tym czasie nauczyciel obserwuje, inspiruje, a także interweniuje, gdy jest to konieczne, by zapewnić bezpieczeństwo i konstruktywny przebieg zabawy.
- Wykorzystania codziennych sytuacji edukacyjnych: Każda chwila w przedszkolu – posiłek, mycie rąk, ubieranie się, spacer – to okazja do nauki. Nauczyciel wykorzystuje te momenty do kształtowania nawyków, rozwijania mowy, umiejętności samoobsługowych czy społecznych.
Ważne jest, aby podejście było elastyczne i uwzględniało różnorodne style uczenia się dzieci oraz ich indywidualne tempo rozwoju. Nauczyciel, bazując na obserwacjach, potrafi dostosować poziom trudności zadań, modyfikować plany i reagować na bieżące potrzeby grupy. W ten sposób tworzy środowisko, w którym każde dziecko czuje się bezpiecznie, jest akceptowane i ma szansę na optymalny rozwój.
Warunki Realizacji Podstawy Programowej: Środowisko Wspierające Rozwój
Efektywna realizacja Podstawy Programowej Wychowania Przedszkolnego jest ściśle związana z jakością warunków, w jakich odbywa się wychowanie i nauczanie. Przedszkole musi być miejscem, które sprzyja wszechstronnemu rozwojowi dziecka, a jednocześnie gwarantuje jego bezpieczeństwo i dobrostan. Warunki te można podzielić na kilka kluczowych aspektów.
Organizacja Warunków Sprzyjających Rozwojowi Dziecka
Przestrzeń przedszkola powinna być zaprojektowana i zorganizowana w taki sposób, aby stymulować aktywność dzieci, rozwijać ich kreatywność i pobudzać ciekawość. Obejmuje to:
- Przestronne i funkcjonalne sale: Pomieszczenia muszą być odpowiednio duże, jasne i dobrze wentylowane. Powinny być podzielone na strefy aktywności (np. kącik do czytania, kącik konstrukcyjny, strefa do zabaw ruchowych, kącik plastyczny), co umożliwia dzieciom wybór aktywności i rozwijanie różnorodnych umiejętności.
- Bogate wyposażenie w materiały edukacyjne i zabawki: Dostęp do różnorodnych, bezpiecznych i estetycznych zabawek, pomocy dydaktycznych, materiałów plastycznych, książek i gier jest kluczowy. Sprzęt powinien być dostosowany do wieku i poziomu rozwoju dzieci, zachęcając do manipulacji, eksploracji i twórczej zabawy.
- Dostęp do przestrzeni zewnętrznej: Plac zabaw wyposażony w bezpieczny sprzęt, piaskownica, możliwość kontaktu z naturą (ogród, tereny zielone) są niezbędne dla rozwoju fizycznego i sensorycznego dzieci.
- Elastyczność aranżacji: Możliwość modyfikowania przestrzeni w zależności od potrzeb grupy, realizowanych projektów czy pory roku, sprzyja dynamicznemu procesowi edukacyjnemu.
- Angażowanie dzieci: Dzieci powinny mieć możliwość wpływania na wygląd i organizację swojej przestrzeni, co buduje poczucie odpowiedzialności i przynależności.
Bezpieczeństwo w Przedszkolu
Bezpieczeństwo jest absolutnym priorytetem w każdej placówce wychowania przedszkolnego. Podstawa Programowa Wychowania Przedszkolnego kładzie nacisk na stworzenie środowiska, w którym dzieci mogą swobodnie eksplorować i rozwijać się bez obawy o swoje zdrowie i życie. Aspekty bezpieczeństwa obejmują:
- Bezpieczeństwo fizyczne:
- Odpowiednie wyposażenie sal i placów zabaw (atestowane sprzęty, zaokrąglone krawędzie mebli, antypoślizgowe podłogi, zabezpieczone kontakty, odpowiednia wysokość poręczy).
- Regularne kontrole stanu technicznego sprzętu i infrastruktury.
- Zapewnienie czystości i higieny w placówce.
- Stały nadzór nad dziećmi ze strony wykwalifikowanej kadry.
- Procedury postępowania w sytuacjach zagrożenia (ewakuacja, pierwsza pomoc).
- Bezpieczeństwo emocjonalne:
- Tworzenie atmosfery zaufania, akceptacji i szacunku.
- Wspieranie dzieci w radzeniu sobie z trudnymi emocjami i konfliktami.
- Przeciwdziałanie wszelkim formom przemocy i dyskryminacji.
- Budowanie poczucia przynależności do grupy.
- Kwalifikacje kadry: Nauczyciele i personel pomocniczy muszą posiadać odpowiednie kwalifikacje, być przeszkoleni z zakresu pierwszej pomocy oraz znać procedury bezpieczeństwa.
- Współpraca z rodzicami: Regularna komunikacja na temat bezpieczeństwa, informowanie o zasadach i procedurach, wspólne rozwiązywanie ewentualnych problemów.
Łączne spełnienie tych warunków stanowi gwarancję, że przedszkole staje się miejscem, w którym dzieci mogą bezpiecznie i harmonijnie rozwijać się, realizując cele wyznaczone przez Podstawę Programową.
Kształtowanie Gotowości do Nauki Czytania i Pisania oraz Inne Kluczowe Kompetencje
Jednym z kluczowych zadań wychowania przedszkolnego, wynikających z Podstawy Programowej Wychowania Przedszkolnego, jest przygotowanie dzieci do nauki czytania i pisania w szkole podstawowej. Nie oznacza to jednak wczesnej nauki liter i cyfr w sposób formalny, lecz raczej kompleksowe kształtowanie gotowości poprzez rozwój szeregu fundamentalnych umiejętności, które stanowią podwaliny pod sukces edukacyjny.
Rozwój Mowy i Umiejętności Samoobsługowych
Rozwój mowy: Jest absolutnym priorytetem w przygotowaniu do nauki czytania i pisania. Dziecko, które dobrze posługuje się językiem, ma bogate słownictwo i poprawną artykulację, znacznie łatwiej opanowuje umiejętności związane z pismem. Przedszkole wspiera rozwój mowy poprzez:
- Prowadzenie gier i zabaw językowych: Słuchowe (rozróżnianie dźwięków, rymowanki), fonologiczne (dzielenie wyrazów na sylaby, głoski), rozwijające słownictwo (nazywanie przedmiotów, osób, czynności, cech).
- Opowiadanie bajek i czytanie książek: Wspieranie rozwoju narracji, wzbogacanie słownictwa, rozwijanie wyobraźni i zainteresowania literaturą.
- Prowadzenie swobodnych rozmów: Zachęcanie dzieci do wypowiadania się, zadawania pytań, wyrażania swoich myśli i uczuć.
- Ćwiczenia artykulacyjne: Zabawy usprawniające aparat mowy, pomocne w korygowaniu wad wymowy (we współpracy z logopedą).
- Aktywne słuchanie: Uczenie dzieci koncentracji na wypowiedziach innych, rozumienia poleceń i instrukcji.
Umiejętności samoobsługowe: Choć pozornie niezwiązane bezpośrednio z czytaniem i pisaniem, odgrywają kluczową rolę w gotowości szkolnej. Dziecko samodzielne, które potrafi ubrać się, zjeść posiłek, zadbać o higienę osobistą czy uporządkować swoje miejsce pracy, jest bardziej pewne siebie, niezależne i lepiej radzi sobie z wyzwaniami. Rozwija to również sprawność manualną, koordynację wzrokowo-ruchową, co jest ważne przy nauce pisania. Przedszkole wspiera je poprzez codzienne czynności i zachęcanie do samodzielności.
Gotowość do Nauki i Zajęcia Dydaktyczne
Gotowość do nauki czytania i pisania, zgodna z Podstawą Programową Wychowania Przedszkolnego, jest wynikiem harmonijnego rozwoju wielu obszarów. Zajęcia dydaktyczne w przedszkolu są starannie zaplanowane, aby holistycznie przygotować dzieci. Obejmują one:
- Rozwój percepcji wzrokowej: Ćwiczenia w rozróżnianiu kształtów, literopodobnych znaków, kojarzeniu obrazków z wyrazami.
- Rozwój percepcji słuchowej: Różnicowanie dźwięków, analiza i synteza słuchowa wyrazów (dzielenie na sylaby, głoski, składanie), wychwytywanie rymów.
- Rozwój koordynacji wzrokowo-ruchowej: Rysowanie, malowanie, lepienie, wycinanie, nawlekanie, układanie puzzli – wszystko to wzmacnia mięśnie dłoni i usprawnia ruchy precyzyjne, niezbędne do pisania.
- Ćwiczenia grafomotoryczne: Kreślenie linii, szlaczków, kształtów literopodobnych, prowadzenie ołówka po śladzie, co przygotowuje rękę do pisania.
- Kształtowanie orientacji przestrzennej: Określanie położenia przedmiotów, rozumienie pojęć „nad”, „pod”, „obok”, „przed”, „za”, „w prawo”, „w lewo”, co jest kluczowe dla prawidłowej organizacji przestrzeni na kartce.
- Rozwój myślenia logicznego i operacyjnego: Gry i zabawy z elementami matematyki (klasyfikacja, szeregowanie, liczenie, porównywanie), które rozwijają zdolność do analizy i syntezy.
Wszystkie te działania mają charakter zabawowy, angażujący i dostosowany do poziomu rozwojowego dzieci, co sprawia, że nauka jest dla nich przyjemnością, a nie obowiązkiem. Dzięki temu dzieci zyskują solidne fundamenty i pozytywne nastawienie do dalszej edukacji szkolnej.
Osiągnięcia Dziecka na Zakończenie Wychowania Przedszkolnego – Perspektywa Przyszłości
Zakończenie edukacji przedszkolnej jest milowym krokiem w życiu każdego dziecka. Podstawa Programowa Wychowania Przedszkolnego precyzyjnie określa, jakie osiągnięcia powinno charakteryzować dziecko opuszczające przedszkole i rozpoczynające naukę w szkole podstawowej. Są to efekty kompleksowej pracy wychowawczej i dydaktycznej, które mają zapewnić maluchom płynne przejście do nowego etapu edukacyjnego i funkcjonowania w szerszym środowisku społecznym.
Efekty Realizacji Zadań
Główne efekty realizacji zadań Podstawy Programowej manifestują się w wszechstronnym rozwoju dziecka. Poza zdobyciem podstawowej wiedzy i umiejętności, dziecko przedszkolne powinno charakteryzować się:
- Samodzielnością: Dziecko potrafi samodzielnie wykonywać podstawowe czynności samoobsługowe, organizować swoją pracę i zabawę, podejmować decyzje adekwatne do wieku.
- Odpowiedzialnością: Dba o swoje rzeczy, porządek wokół siebie, a także rozumie konsekwencje swoich działań.
- Motywacją do nauki: Wykazuje ciekawość świata, chęć do poznawania nowych rzeczy, zadaje pytania i cieszy się z odkryć.
- Poczucie własnej wartości: Zna swoje mocne strony, akceptuje swoje niedoskonałości, jest otwarte na nowe doświadczenia bez nadmiernego lęku przed porażką.
- Rozwiniętą sprawnością fizyczną: Ma ogólną sprawność ruchową, potrafi biegać, skakać, rzucać, łapać, a także posiada rozwiniętą motorykę małą, niezbędną do pisania i rysowania.
- Dojrzałością emocjonalną: Potrafi rozpoznawać i nazywać emocje (zarówno swoje, jak i innych), radzić sobie z frustracją, wyrażać złość w akceptowalny sposób, okazywać empatię.
Te osiągnięcia nie są jedynie sumą nabytych umiejętności, lecz stanowią spójną całość, która świadczy o gotowości dziecka do funkcjonowania w bardziej strukturyzowanym środowisku szkolnym.
Rozwój Umiejętności Komunikacyjnych i Społecznych
Szczególnie ważne dla sukcesu szkolnego i życiowego są rozwinięte umiejętności komunikacyjne i społeczne. Dziecko kończące przedszkole, zgodnie z Podstawą Programową Wychowania Przedszkolnego, powinno:
- Skutecznie komunikować się: Potrafi formułować swoje myśli w sposób zrozumiały, słuchać innych, zadawać pytania, opowiadać o swoich przeżyciach i planach. Ma rozwinięte słownictwo i poprawną artykulację.
- Funkc